پيرو معتزله هستند و در فروع دين ، از ابو حنيفه و اندكى از شافعى پيروى مىكنند . « 1 » مذهب زيدى ، يعنى تشيّع به‌معناى اعم ، چندان تعارضى با اعتقادهاى اهل‌سنت نداشت ، بدين‌سبب در برخى از قيام‌هاى زيدى چون قيام محمد نفس زكيه و برادرش ابراهيم تعدادى از بزرگان و عالمان اهل‌سنت شركت داشتند . همچنين شيعيانى كه در قيام‌هاى زيدى شركت مىجستند ، احتمالا بر اين باور بودند كه رهبران علوى قيام‌ها ، منصوب از طرف امام معصوم هستند و شايد پراكندگى شيعيان از دور اينان ، بدين‌سبب بود و در نهايت فقط زيديان در كنار اين رهبران باقى مىماندند ؛ مثلا ابراهيم بن عبد الله ، برادر محمد نفس زكيه ، به گفته مسعودى در پايان كار ، با چهارصد نفر از زيديه مىجنگيد كه اين عده همراه او كشته شدند . « 2 » سومين فرقه‌اى كه در صحنه‌هاى اجتماعى - سياسى فعال بوده‌اند و نمود داشتند ، فرقهء اسماعيله است . اين فرقه در نيمهء دوم قرن دوم هجرى از پيكره تشيّع جدا شده است . ولى تا پايان قرن سوم هجرى چندان نمودى در اجتماع نداشته است و رهبران آنها تا سال 296 هجرى يعنى سال ظهور عبيد الله مهدى - نخستين خليفهء فاطمى در مغرب - به‌طور پنهانى به سر مىبردند ؛ بدين‌سبب مراحل تكوين اين فرقه كاملا مجهول ماند ؛ نوبختى كه در قرن سوم مىزيسته حركت‌هاى نخستين آنان را به غلات و پيروان ابى الخطاب ربط مىدهد . « 3 » عقايد آنان نيز در هاله‌اى از ابهام مانده است . مسعودى در اين مورد مىنويسد : « متكلمين فرق گوناگون : شيعه ، معتزله ، مرجئه و خوارج ، كتبى درباره فرق و نيز در رد مخالفين خود نگاشته‌اند . . . اما كسى از آنها متعرض عقايد فرقه قرامطه نشده . كسانى نيز كه بر آنها رد نوشته‌اند امثال قدامة بن يزيد النعمانى ، ابن عبدك الجرجانى ، ابى الحسن زكريّا الجرجانى ، ابى عبد الله محمد بن على بن الرزام الطائى الكوفى و ابى جعفر الكلابى هركدام كه عقايد اهل باطن را شرح مىدهند ، كسان ديگر آن مطالب را نمىگويند ، تازه خود اهل اين فرقه مطالب اين افراد را انكار كرده و آنها را تأييد نمىكنند » . « 4 »

--> ( 1 ) . شهرستانى . كتاب الملل و النحل ، منشورات الشريف الرضى ، قم ، 1364 ه . ش ، ج 1 ، ص 143 . ( 2 ) . مسعودى ، على بن الحسين . مروج الذهب ، منشورات مؤسسة الاعلمى للمطبوعات ، بيروت ، 1411 ه ، ج 3 ، ص 326 . ( 3 ) . فرق الشيعة ، المطبعة الحيدرية ، نجف ، 1355 - 1936 ، ص 71 . ( 4 ) . التنبيه و الاشراف ، دار الصاوى للطبع و النشر و التأليف ، قاهره ، ص 341 .